ادبي اوکلتوري

هره خندالرونکی لیکنه طنز نه دی

دا چې طنز خندا لري خو هره خندا لرونکې لیکنه طنز نه دی يا به ټوکه وي ،يا هجو، يا هزل ، یا حاضر ځوابی «ريپارتی»، یاکلمو کاتور،یا نقل قولونه « کوتيشن »، یا نیښ لرونکی خبرې« هيپيګرام»، يا په الفاظو لوبې کول «پون»، یا شعارونه « بومپر ستيکر» یاکميدي ډيکشنري ، یاچستوښکي(نوکارې)، یاترزیق اوداسې نور وي
طنز ته ډیر تعریفونه شوي دي چې تر ټولو ښه تعریف یې دا دی
طنز هغه نثر يا شعر دی چې پر حماقت، ضعيفو اخلاقی ، ټولنيز فساد او تيروتونو باندې ملنډې وهي او په غير مستقيم هغه بيانوی.
جانسن انګريزي اديب وايي:
طنز هغه شعر دی .چې حماقت او فساد باندې نیوکه کوي او هغه غندي
دطنزتر ټولو رایج تعریف دا دی :په مناسبه توګه د ترخې نیوکې بیان په خوږه ژبه ، کنايي او خندالرونکی ډول ته طنز وایي.
طنزد مضمون له مخه د جدی نقد سره اړخ په اړخ راځي خو د بیان دلاری په اساس ډیر د ټوکو بیان ته پاته کیږي
دا چې رښتیا ترخه دی نوپه خوږه ژبه بیانول یې اغیزمن دی

چو حق تلخ است با شیرین زبانی
حکایت سرکنم آن‌سان که دانی
په طنز کې تر ټولو ترخې نیوکې په ظاهری خندا سره ویل کیږی نو شایدیو علت به دا وی چې ډیر خلک طنز او ټوکې یو شی بولي ځکه د دواړو ظاهری پایلې یو شی دی او دواړه څوک خوشاله وي او دخندا لامل ګرځی خو دا دواړې خندا وي سره توپير لري
لکه څرنګه چې مو وویل شاید طنز خندا ولری خو دا خندا هدف ته د رسیدو لپاره وسیله ده هغه په ښکاره څوک خندوی
.خو د هغه ترشا بیا ډیر تریخ او هېښونکی واقعیت پروت وي چې انسان ژړوي ؛هغه په چرت کې اچوی نو د همدې کبله به هم وې چې وایي: «طنز یانی زار زار ژړل او طنز یانی آه آه خندل »
د هزل او ټوکې خندا خوږه او د هجو او طنز خندا ترخه ده د طنز په پوهیدو سره شاید د خندا پر ځای وژاړو
نو ویلی شو چې د طنز هدف اوموخه پر فساد نیوکه او د هغه سمونه ده نه دچا خندونه ؛ نو دطنز هدف لکه ټوکه خندا نه ده خندا يې وسیله ده د طنز وسیله کیدای شي خندا ، ژړا او یا چیټات او نا ویل کیدونکی توکې وي نود وسیلې اصلي دنده د لیکنې خوندور او زړه راکښونکي کول دی چې په زړه کی ځای ونیسي
په طنز کې د خندا وسیله تر نورو وسیلو اغیز منه ده نو ځکه خندا لرونکي طنزونه ډیر ویل کیږی خو ځينې طنزونه بیا تراژیدی وسیله لري سړی ژړوي اوپه ځینو طنز ونو کې بیا وسیله سکسی توکې او چټیات وي چې هغه بیا طنز دهزل خوا ته بیایي
یانی په طنزونو کې وسیله، هدف لوی او د لیدو وړ ګرځوي د خلکو په مغزکې ځای ورکوي او نور ته د هغه دلیږدولو لامل ګرځی ، او کوونکی يې د اوریدو څخه دشرم او کموالی احساس کوی او هغه اړباسي له دې ناوړه کاره ډډه وکړی چې له ملنډو څخه وژغوړل شي.
د طنز هدف د وخت او زمان او ټولنیزو شرایطو سره اړیکې لري او د خپل دوران د بدو کارونو تاریخ جوړوي.
زموږ داوسنيو رښتينو طنزونه له سوژو څخه د جوړجاړیو (مصلحتونو)،د ځانګړو حسابونو د تصفې ، ترور ، بمباردومان ، تیرایستلو، بډو اخیستلو ، اختلاص، ماتیدلو ، فساد او داسې نورو شانو وږم پورته کیږی
یانی سوژې دخپل وخت له ټولنیزو پېښو څخه غوره کیږي
دطنز لیکونکی دنده د مسایلو حقیقی بیا ن ، کړکیچونو اوتضادونو ته پام ، د معظلاتو جرړې پیدا کول او د حل مناسبه او منطقی لارې ښول دي.
څوک چې طنز لیکي باید د طنز په فنونو پوره پوه او هغه وکاروي د روانشناسي، سیاست، تاریخ ،فلسفه او ټولنیز علومو سره څه ناڅه اشنایي ولري او باید له ورځنیو پېښو نه خبر اوسي.
د طنز ویونکی لحن او د وینګ د ژبې تون هم خپل ځانګړی رول لري.
په انساني او ټولنیزو پیښو کې ادبي او محترمانه طعنو او ملنډو کارول په کار دي ځکه دلته موخه سمونه ده که مو موخه د مقابل سړی ځورول وي نو د راوی وینګ او ژبه باید تونده وي
لکه څرنګه چې مو وویل طنز نیغ په نیغه په ټولنې او د هغې په زېږندو پېښو پورې اړه لري هر څومره چې په ټولنه کې کړکیچونه. پېښې، نظرونه او اعتقادات توپیر ولري طنزونو ته ډیره اړتیا لیدل کیږي.
طنز تل موږ ته نوی موضوعات ښیي او هغه مسایلو ته چې د هغه سره اشنا یو یوه کړکۍ پرانیزي چې هغه بیا پر زړوسکالو تازه روښنايي اچوي.
طنز کولای شي سمه لاره خلکو ته وښيي ؛ طنز کولای شي په ژوند ، او د ژوند دډيرو ناوړو پېښو زهر له منځه یوسي.
د هرې سوژې لپاره دطنز مناسب ډول ټاکل اودهغه ډول طنز داوزارو څخه کار اخیستل ډیر مهم دی
دطنز ډوله دا دی :افلاطوني طنز ،کلامي طنز موقعیتي طنز ،رومانتیک طنز او تعزیه طنز
لیکونکی بایدتصمیم ونیسی چې سپين(خوږ) طنز لیکی یا تور (تریخ) طنز

که طنز لیکونکی د مظلومانو لپاره د عدالت غوښتونکی وي نو د پوهانو په اند ددي عدالت لپاره « جووینالی»تریخ طنزیا تور طنز ویل عیب نه ګڼل کیږی د طنز لیکونکی عصبانیت او شخړه پر ځای بولی په دی حالت طنز ان تر هجو ترسرحده رسیږي
هره موضوع ته د هغه توکو د محتوا په اساس دسم قالب غوره کول په کار دی چې موضوع په کې ښه تشریح شی که په لنډو قالبوکې موضوع راتلای شی هغه باید بې ځایه اوږد او کش نه شی لنډ او کوټلی طنزښه اغیزمن دی

د طنز قالبونه دا دی: رومان - لنډ داستان - حکایت - لطیفه بیوګرافی او سفر نامه
د ژورنالیزم په ژانرو کې لکه ( مقاله ، تبصره ، مرکه ، فلیتان ، اپی گرام ، ستون لیکنه ا و ان اعلان و ....)
مصور طنز ( کارتون ، کاریکاتور و گروتسک)
تمثیلی طنز ( نندارمه ، تمثیلی پارچه ان پانتومیم ).
طنز په سینما ، رادیویي ا وتلویزیوني پروګرامو کې
د طنز اساسی اوزار د طنز ژبه ده دطنز ژبه باید ډیره غنی (د خلکو ساده ژبه )اوسی او ژبه يې د
کنایو، رمز و ، استعارو، تشبیه ګانو، نوشونو ، نیښونو ، ، ښه راغلیو ، غوسو ، ښکنځلو ، بد ه ژبې، کرکو ، ملامتولو ... څخه ښه غني وي
ویلای شو ټول لفظي او معنوي صنایع او دبدیع ا و بیان علم کولای شی د طنز اوزاز اوسی
هدف (موخه ) په اغراق او مبالغې ، کنایې ، استعارې، تشبیه ، تجنیس ، ابهام ، مراعات نظیر ، لف ونشر و تلمیع وتنسیق ... په صنایع سره برجسته کیدای شی
د طنز ژبه بايد تر امکان تر حده ساده او د ويلو ژبه وي که دطنزاتل امي او نا لوستې وي د طنز ژبه بايد د هغه له کړو وړو سره یو شان وي او عاميانه خبرې وکړي په هرداستان او خاطره کې خبري بايد د اتلانو د ټولنيزي او علمي تړاو سره ورتوالی ولري ان ممکنه ده د يو بې ادب سړی له خولې بدي خبرې راووځي د ليکونکي مقصد دا نه دی چې بدي خبرې کوي ولي په دې وسيله د ويونکو پام ځان ته را اړوي . طنز بایدطنزی لحن ولری او ټول طنز يې طنزي خوند ولري ژبه يې سوچه او پاکه وي

د طنز پنځولو اوزار چې موخې ته د رسیدو وسیله پیاوړی او اغیزمنه کوي دا دي : لکه پارودی ، نقیضه،نقیصه ،کنایه تانه، بدگمانی ، بدبینی ،نیښخند ،ريشخند وهل ، ملنډې وهل، پچ موزى كول ، مسخره كول ، ټوكې ، مسخري ،.
پارادوکس ، (هغه وينا چې په ظاهر كې غلطه ښكاري مګر كيداى شي چې سمه وي.)متنا قضه وينا، له عمومي عقيدې نه مخالفه وینا.، ظرافت، ټوكمارى، ټكاله،
ښكنځنه، بدوينه، دګنه، غندنه، ملامتونه، لڅونه... دی

پوهنمل محمودنظری ٢٨ / ٥ / ١٣٨٧ هـ ل | 2008-08-18 20:06:00 م

 

 

+  Tue 19 Aug 2008 5:15 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

د ژباړې فن ته یوه لنډه کتنه

د لیکوالۍ ویوکې په عمومي توګه په دوو معناوو باندې کارول کیږي:په عامه معنی لیکوال هغه څوک دی چې څه لیکلی شي. لکه چاته یو لیک او یا هم کوم بل څه. خو په خاصه معنی لیکوال هغه څوک دی چې د لیکوالۍ په هنر باندې سمبال وی او په ډیره ښکلی او زړه راښکوونکی بڼه د بیلابیلو مطالبو او معاني ځواک لری او په دې توګه لیکوال دغه معنې ته په کتو سره د نورو هنرمندانو په کتار کې لکه انځور ګر، شاعر، سندرې جوړونکی او نور ځای خپلوی(۱)
د ژباړې ویه د پښتو – دری لنډ قاموس د ښځینه مفرد نوم په توګه د ترجمې په معنی راوړی ده.
ترجمه د عربي ژبې مصدر کلمه ده، چې د تفسیر، له یوې ژبي څخه بلې ژبې ته د یو مطلب د انتقالولو، د چا سیرت، اخلاقو او نسب د ذکر کولو په معنی او جمع یې تراجم ده(۲).
هغه څوک چې ژباړه کوی د ژباړن او یا هم ژباړونکی په نامه یادیږي.
له دې لنډې یادونې څخه مې موخه دا وه تر څو د هیواد د پیاوړی او ځوان لیکوال قدرمن رفیع الله ستانکزی د ژباړې فن اثر ته چې په دې وروستیو کې د چاپ په ګاڼه سمبالۍ شوی دی، څو شیبې د یوه لوستونکې په توګه تم شم.
څه موده د مخه مې کله چې غوښتل د صمیم ادبي ټولنې له کتاب پلورنځی څخه د خپل شخصي کتابتون له پاره ځینې کتابونه وپیرم، نو د پلورنځي په المارۍ کې مې یو شمیر کتابونو چې نوی بازار ته راوړل شوي وو، پام ځانته ورواړولو. د کتاب پر پوښ لیکل شوی و (د ژباړې فن) او لاندې ترینه د پښتو ژبي د ځوان لیکوال او قلم خاوند ښاغلی رفیع الله ستانکزی نوم مې تر سترګو شو. د دې کتاب په هکله مې تر مخه اوریدلی و، خو کله مې چې په چاپي بڼه تر سترګو شو، نو سترګې مې پرې رڼې شوې او د خپلې مطالعې د تندې د خړوبولو په تمه مې یو جلد راسره واخیست او په کور کې مې تر پایه پوره په مینه ولوست او تر نظر تیر کړ. دا کتاب د پښتو او د ژباړې اړتیا سیمینار په ویاړ د صمیم ادبي ټولنې لخوا د زرو ټوکونو په شمیر په ښکلې کچه او صحافت پرته له سریزې او د لیکوال له مخکینۍ خبرو څخه په ۱۰۲ مخونو کې خپور شوی دی.
دا کتاب د لیکوال لخوا خپل پلار او مور ته ډالۍ شوی او د ادبی ټولنې یادښت هم ورباندې لیکل شوی دی. د دې تر څنګ ښاغلی ډاکتر خوشحال روهی ورباندې یوه په زړه پورې سریزه هم کښلې ده.
د دې کتاب په هکله مې غوښتل یو څه ولیکم خو د بوختیا له امله مې ونشوای کولی تر څو لیکنه بشپړه کړم، خو کله چې ستانکزی صاحب راڅخه هیله وکړه چې غواړی کتاب د دوهم ځل له پاره چاپ کاندی نو باید یو څه ورباندې ولیکم نو یو ځل بیا اړ شوم تر څو هغه نیمګړې لیکنه راواخلم او په خپله نیمګړې پوهه یې بشپړه کړم.
په دې کتاب کې لیکوال د ژباړې تر پیژندنې او شالید وروسته د ژباړې ډولونه، د ژباړې جوړښت، د ژباړې له پاره لارښوونې، دوبله، په بیلابیلو ډګرونو کې د ژباړې اړتیا ته ځای ورکړی او د کتاب په پای کې اخځلیکونو ځای په ځای شوي دي.
په پښتو ژبه کې د ژباړې لومړنۍ څرک کولۍ شو هغه مهال ولګو کوم چې ابو محمد هاشم د زید سروانی البستی زوی د خپل استاد یو عربي شعر په پښتو نظم وژباړه او دا نظم د پټې خزانې مولف محمد هوتک د شیخ کټه له لرغوني پښتانه څخه رانقل کړی دی. بې ځایه به نه وی تر څو په پښتو ژباړل شوي دغه بیتونه دلته له نظره تیرو کړو:
ژبه هم ښه وینا کاندی چې وینه – د خاوند په لاس کې زر او درهمونه
ژبور ورله ورځی وینا یې اوری = د درهم خاوندان تل وی په ویاړونه
که درهم یې ځینې ورک شو پسې نتلی = پر نړۍ یې وي په خړو پیژندونه
که بډای سوڼی وبولی خلق وایي – دا وینا ده ریښتیا ینه له ریښتونه
که بی وزلۍ ووایی ریښتیا خبره – نورو وایی دا خو سوڼی دی تیرونه
هو درهم ښندی هر چا له لویه برخه – د درهم د خاوند هر ځای پرتمونه
درهم ژبه ده که څوک ژبور کیږي – ده وسله که څوک پرې کاندی قتالونه
له همدغه نظم نه موږ د پښتو په لیکلو ادبیاتو کې د ژباړې تاریخ پیل کولی شو او د معلومو اسنادو له مخې په پښتو کې لومړنۍ ترجمه شوی نظم دی(۳).
ابومحمد هاشم چې د پښتو د نثر لومړنۍ کتاب د سالو وږمه هم ده ته منسوب ده، په ۲۳ هجری کال کې زیږیدلی او په ۲۹۴ هجری کې له عراق څخه هیواد ته راغلی او دری کاله ورووسته په بست کې وفات شوی دی(۴).
په نن سبا کې چې نه یواځې زموږ په هیواد بلکې په نړیواله کچه د ژباړې فن ډیره وده موندلې او هغې ته کلکه اړتیا لیدل کیږي د ژباړې مینه وال هم ورځ په ورځ مخ په زیاتیدو دي. ځکه ننۍ نړۍ سره له دې چې د یوه کلې بڼه یې ځانته خپله کړی ده، خو بیا هم د ژبو له بیلابیلو کورنیو سره مخ ده او په نړۍ کې په سل ګونو داسې ژبې شته دي چې ویوونکې یې دې ته اړ دي تر څو د نورو ژبو د ویوونکو له آثارو، لاسته راوړنو او لنډه دا چې له فرهنګ سره ځان آشنا کړی چې ډیره ساده لاره یې د همغه ژبې د آثارو ژباړل دي.
نن سبا کومې څیړنې او علمي پرمختګونه چې په نړۍ کې ترسره کیږي تر ډیره په بهرنیو ژبو چاپ او خپریږي چې له بدمرغه پښتو ژبه په کلکه د هغې له کمښت سره مخ ده. پښتو ژبې ته د علمي او څیړنیزه آثارو ژباړل نه یواځې دا چې په علمي ډګر کې د پام وړ لاسته راوړنه شمیرل کیږي، پښتو په یوه علمي ژبه باندې بدلوي او د نړیوالو ژبو په کتار کې د هغې ځای نور هم پیاوړی او ځواکمن کوي.
کوم څه چې ستانکزی صاحب (د ژباړې د فن) تر سرلیک لاندې راټول کړي دي، هغه څه دي چې نه یواځې د ژباړې په برخه کې د لارښوود آثارو د نیمګړتیا په پوره کولو کې له ژباړونکو او د ځوان کهول له لیکوالو سره پوره مرسته کولۍ شی، د پښتو ژبي د بډایه ځولۍ په لا زیاته بډاینه کې یو بل له ارزښت څخه ډک ګام بلل کیږي.
ژباړه او په پښتو ژبه په ځانګړې توګه په علمي ډګر کې او پښتو ژبې ته د علمي آثارو راژباړل هغه ستره نیمګړتیا ده، چې پوره کول یې د قلم د خاوندانو او پوهانو هر اړخیز زیار او کوښښ ته ډیره اړتیا لری. کیدای شی همدغه نیمګړتیا به وه، چې قدرمن ستانکزی یې دې ته اړ ایستلی دی تر څو په دغه لار کې د یوې نیمګړې هڅې په توګه د ژباړې فن اثر راټول او خپلو هیوادوالو او د علم مینه والو ته وړاندې کړي.
د دې له پاره چې د قدرمن ستانکزی صاحب د کتاب د ارزونې چاره مو په ښه توګه ترسره کړی وي، نو ښه به دا وي چې د ښه لیکوال د ځانګړتیاوو په هنداره کې د ژباړې فن ته څو شیبې تم شو.
که څه هم ګرانه ده تر څو ټولو لیکوالو ته یو ډول ځانګړتیاوې په ګوته کړو، خو سره له دې هم ویلی شو چې یو ښه لیکوال، ایمان لرونکی او مسؤول لیکوال تل د لیکولو له پاره یو انګیزه لری او په خپله لیکنه کې لوړې اسلامي، انساني او ملي موخې په پام کې نیسی او هیڅ کله هم له حق او حقیقت څخه د نه لری تللو تر څنګ، خپل قلم د پیسو او مقام له پاره نه پلوری(۴) او د هغې د رسولو له پاره یې نه چلوی. خپل قلم په کینه او حسد نه ککړوی او تل عمومی او هیوادنیو ګتو ته پر خپلو شخصی ګټو باندې لومړیتوب ورکوی. چې د ژباړې فن لیکوال هم په پوره غور او د ټولنې اړتیا ته په کتو سره دغه اثر لیکلی او ټولنې ته وړاندې کړی دی.
د ژباړې فن د ښه لیکوال د ځانګړتیاوو په هنداره کې:
1. لوړ لید لوری:
لیکوال ته ښایی تر څو له لوړ علمي او فکري لید لور څخه برخمن وی. داسې چې هیڅ سوال هم په هغه موضوع کې چې یې لیکي بې ځوابه پرې نږدی. د موضوع پراخ والی مهم نه دی، بلکې د موضوع ژور والی او کره توب ډیره د پام وړ دی. ښاغلی ستانکزی صاحب په خپل اثر کې په ډیره ښه توګه دغه چاره ترسره کړی او د ژباړې موضوع یې په ډیره ښه او علمي توګه په ډیره لنډه خو له مفهوم څخه ډکه بڼه لیکلی او راټوله کړې ده.
2. نوښت او خلاقیت:
نوښت او ابتکار د یوه ښه لیکوال له مهمو ځانګړونو څخه شمیرل کیږي. له نورو څخه تقلید که څومره هم ښایسته وی بیا هم تقلید دی. تقلید په انسان کې د ابتکار او نوښت قوه کمزوری کوی او له مینځه یې وړی. د ژباړې د فن لیکوال په دې برخه کې له پوره نوښت څخه کار اخیستی او د ژباړې په هکله یې یو ډیره نوی، د اوسنی عصر له غوښتنو سره برابره، هر اړخیزه او د ژباړې په برخه کې د نویو اړتیاوو په پام کې نیولو سره څیړنه ترسره کړی ده.
3. دقت او موشګافی:
ښه لیکوال پوهیږی چې کومو ټکو ته باید په لیکنه کې ګوته ونیول شي او کوم ټکي مخاطب ته څرګند او روښانه کړل شي. ستانکزی صاحب په خپله لیکنه کې له پوره غور څخه کار اخیستی او د کتاب په لړ کې یې ژباړې ته اړوند اړین موضوعات راټول کړي او د یوه تحلیلي څیړنې په ترڅ کې یې کره او باورې اسناد وړاندې کړي دي.
4. د تخیل ځواک:
کله چې د لیکوال لیکنه د تخیل په ګاڼه سمبال وي، نو په دیرو مواردو کې ډیر ستونزمن مفاهیم هم کیدای شي د ډیرو ساده او آسانه الفاظو په قالب کې راونغښتل شي او مخاطب ته وړاندې کړل شي. ستانکزی صاحب د کتاب په ترڅ کې ډیر ستونزمن متنونه هم په ډیره ساده او روانه ژبه راوړي او په ټولییز ډول د کتاب ژبه ډیره روانه، ساده او ستونزمن مفاهیم په ساده ژبه راوړل شوي دي. چې دا په خپل وار د لیکوال د تخیل د لوړ ځواک ښوودنه کوی.
5. په موضوع باندې برلاسی:
کله چې لیکوال په موضوع باندې په بشپړه توګه برلاسی وی، په ښه توګه کولی شي موضوع نورو ته ورولیږدوی او که چیرې لیکوال په موضوع باندې پوره برلاسی ونه لری، نو کیدای شي ناسم معلومات مخاطب ته ورولیږدول شي او لیکوال هم له تیروتنې سره مخ شي.(۵).
چې له نیکه مرغه ستانکزی صاحب لومړۍ موضوع د یوه کتابتون په کچه څیړنه کې په بشپړه او ژوره توګه مطالعه کړي، پر موضوع باندې یې خپل بشپړ لاس بری تر لاسه کړی او وروسته یې د موضوع په اړوند اړین معلومات راټول کړي دي.
6. فکری تمرکز:
کله چې لیکوال له فکری تمرکز څخه برخمن وی په لیکنه کې له بې ځایه اضافی او ناضروری لیکنې څخه مخنیوی کیږي.
لیکوال که څه هم ژباړه له دوبله سره پرتله کړي، د ژباړې ډولونه یې په ګوته کړي دي، د ژباړې اړتیا ته هم تم شوی دی خو له دې سره سره له موضوع څخه بهر شوی نه دی او د موضوع محور بیا هم هماغه ژباړه ده او د ژباړې فن.
7. د لیکنې د مخاطب پیژندل:
لیکوال ته باید په ډاګه وی چې د لیکنې مخاطب یې ځوک دی. آیا دا لیکنه د عمومی وګړو له پاره لیکي او یا هم دا یوه مسلکي لیکنه ده.
د ژباړې د فن لیکوال دا اثر په داسې توګه لیکلی دی، چې نه یواځې مسلکې کسان ورځینې پوره ګټه پورته کولی شی، بلکې نور هغه کسان چې غواړي د ژباړې په هکله اړین معلومات تر لاسه کړي، جامع معلومات وړاندې او برابرولی شي.
8. ښه لیکوال ته ښایی تر څو د ټولنې واقعیتونه څرګند کړی او هغه څه ولیکي چې حقیقت ولری. ښه لیکوال د نظر وسعت لری او هیڅ کله یوه موضوع یواځې له خپل نظره نه څیړې. بلکې یوه موضوع له بیلابیلو لورو څخه څیړې او یواځې خپل شخصی نظر په نورو نه تپی.
ستانکزی صاحب د ټولنې اړتیا ته په کتو سره چې د ژباړې د فن په هکله کوم ځآنکړی اثر نشته او که وي هم نو په دې پراخ توب او شتمن توب به نه وي، نو ځکه یې د دغه شان یو علمي اثر لیکولو ته مټې رانغښتې او ټولنې ته یې وړاندې کړی دی.

9. د لیکوالۍ په لارو چارو او د لیکنې په دود باندې پوهیدل:
ښه لیکوال ته لازمه ده تر څو په هره ژبه باندې چې لیکنه کوی پوره برلاسی وی او د هغې په املایي او انشایي قواعدو باندې پوه شي. د توان تر بریده دې کوښښ وکړی تر څو د ناپیژندل شویو ویوکو له بې ځایه استعمال او د پردیو ژبو له ویوکو څخه په خپله لیکنه کې کار وانه خلی تر څو لوستوږنکې له ستونزو سره مخ نه کړی. که چیرې د لومړی ځل له پاره په خپله لیکنه کې داسې یوه کلمه یا ویوکې استعمالوی چې معنی یې لوستوونکې ته نوی او یا ستونزمنه وی، نو د هغې معنی او یا معادله کلمه دې په لیندۍ کې ورسره ولیکي.
ستانکزی صاحب د پښتو ډیر ښایسته کلمې په خپله لیکنه کې راوړي او د اثر لیکلې غونډلې یې په داسې ماهرانه توګه سره یوځای او اوبدلې دي چې په پښتو ژبه باندې د لیکوال پوره برلاسۍ او حاکمیت راپه ګوته کوی. کومې کلمې چې کیدای شی لوستوونکې ته نوی وي نو په لیندۍ کې یې مانا وسره یو ځای لیکلی ده.
د ژباړې فن په ډیره روانه او خوږه پښتو باندې لیکل شوی او لیکوال زیار ایستلی دی تر څو د عملي بیلګو په وړاندې کولو سره موضوعات نور هم په زړه پورې او مدلل کاندی. په لیکنه کې د نورو لیکوالو او څیړونکو له آثارو څخه پوره ګټه اخیستل شوی، خو په اثر کې که څه هم اخځلیکونه په ګوته شوي دي، خو د کتاب په منځ پانګه کې له اخځلیکونو څخه نقل قول کیدو ته ګوته نیول شوی نه ده او په روښانه توګه او ځای په ځای د کتاب د متن اخځلیک په ګوته شوی نه دی.
دا نیمګړتیا کیدای شی له دې څخه وی، چې ستانکزی صاحب یواځې یو علمي اثر لیکلی او د علمي څیړنیزو آثارو د لیکلو په برخه کې خپله لومړنی تجربه آزمویی، چې کیدای شی په راتلونکې کې هغه اصلاح او خوږې پښتو ژبې ته له دې څخه هم نور ارزښتمن آثار وړاندې کړي.
زه برسیره پر دې چې ګران ورور رفیع الله ستانکزی ته د دغه شان آثارو د لیکلو په لاره کې د لا زیاتو بریالیتوبونو هیله کوم، د دغه ارزښتمن اثر بیا چاپ هم ډیر ګټور او ارزښتمن بولم.
په مینه
محمد حامد حلیمی
کابل – 08.05.1387
اخځلیکونه :
1. سید رضا زاهد، آیین نګارش و نویسندګی، انتشارات دارالعلم ایران قم، ۱۳۷۳ لمریز کال ، 13 مخ .
2. پښتو - دری لنډ قاموس، د افغانستان د علومو اکاډمۍ د ژبو او ادبیاتو مرکز.
3. د پښتو ادبیاتو تاریخ، ص 43 مخ.
4. د پښتو ادبیاتو تاریخ، علامه عبدالحی حبیبی 27مخ.
5. محمود جعفری، رهنمایی نویسندګی، بنګاه انتشارات میوند. کابل 1385 لمریز کال 70.71 مخونه.

محمد حامد حلیمی ٢١ / ٥ / ١٣٨٧ هـ ل | 2008-08-11 10:59:00 م

 

+  Sat 16 Aug 2008 1:43 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

((اتمه مڼې ګل)) کتاب ته يوه کتنه

اتمه مڼې ګل د هغه کتاب نوم دى،چې په دې وروستيو کې په وردګو کې د مڼې ګل دستاينې د دوديزې مشاعرې په اړه دښاغلي عبدالودود(( پښتونځار)) په زيار او هڅو له چاپه راوتلى دى.
هر اړخيز اودمڼې په باب په زړه پورې معلومات پکې راټول شوي او په ښکلي صحافت او ډيزاين له چاپه راوتلى.
په داسې حال کې چې په لومړۍ پښتۍ کې د مڼود دوو ښکلو ځومبکو رنګه عکسونه کښل شوي، له ورايه د سړي روح او روان تازه کوي او د ليدونکي دخيال نيلى له خپل ځان سره د مڼو د لويو باغونو په لوروړي او په وروستۍ پښتۍ يې هم په تت رنګ دمڼو دځومبکو انځور ليدل کيږي، خو لکه څومره چې مڼه ښکلې ده او څومره يې چې د ګل ستاينه په زړه پورې ده نو اتمه مڼې ګل کتاب هم دومره د ستاينې وړ دى.
د مڼې ګل د ستاينې مشاعرې ته له اتو کالو راپدې خوا په وردګو کې د مشاعرې محفلونه نيول کيږي او په درنو مراسمو لمانځل کيږي. دمڼې ګل د ستاينې مشاعره په هېواد کې دګلونو دستاينې د مشاعرې په لړ کې په نارنج ګل پسې دويمه مشاعره ده چې د هېواد په کچه لمانځل کيږي او همدارنګه اتمه مڼې ګل هم دويم کتاب دى چې د نارنج ګل په نامه کتاب پسې چې په ١٣٥٠ کال کې هغه وخت چې مرحوم محمد ارسلان سليمي د پښتو ټولنې رئيس و له چاپه راوتلى دى.
د اتمې مڼې ګل په کتاب کې د مڼې ګل د ١٣٨٦ کال د ستاينې په اړه دهېواد د خوږ ژبيو شاعرانو اود ادب د بڼ د بلبلانو سندرې ويلي. په دې کتاب کې په مشاعرو او په زړه پورې مضامينو برسېره عبدالودود پښتونځار زيار ايستلى چې د مڼې په تاريخي پس منظراو غذائيت باندې هم رڼا واچوي.
دۀ په غذائي لحاظ د مڼې دومره ارزښت بيان کړى، چې بايد ټول عمر خلک مڼه وخوري. دۀ په خپل کتاب کې شننه کړې، چې مڼه د نړۍ په هر ګوټ کې پيداکيږي، ځکه زياته مشهوره مېوه ده او هر څوک يې پېژني.
هغه نقطه چې په دې کتاب کې زماتر پامه تر ټولوزياته جالبه وه، هغه دا چې د مڼې ونه د هرو پنځوسو پاڼو د انرژۍ په مرسته يوه مڼه جوړوي او پالي يې.
هغه په خپل کتاب کې د مڼو په اړه زياتې څرګندونې نورې هم کړي. دنوعيت له پلوه په ټوله نړۍ کې ٧٥٠٠ ډوله مڼې وجود لري خو ځينې داسې معلومات هم په لاس کې دي، چې په نړۍ کې تر لسو زرو پورې د مڼو ډولونه شته. د رنګ له پلوه، ژېړې، شنې او سرې مڼې مشهورې دي.او همدارنګه د ذايقې له پلوه دمڼې کورنۍ په تروشو او خوږو مڼو باندې وېشل کيږي.
د لرغونتوب له پلوه له مڼې څخه انسانانو په بېلابېلوتاريخې دورو کې د خوراک او درمل لپاره ګټه پورته کړېده.
د فلکلوري رواياتو په بنا ځينې وختونه پېغلو او ځوانانو د خپل برخليک د معلومولو په اړه په مڼو فالونه هم نيولي دي.
لرغونپوهان وائي، چې انسانانو له ٦٥٠٠ کلونو راهسې مڼه پېژندلې او له هغې څخه يې ګټه پورته کړې. روميانو او يونانيانو مڼه تر ټولو مېوو زياته خوښوله.
دخپل کتاب په يوه برخه کې عبدالودود پښتونځار ليکي، د مڼې ګل دوديزه ميله په هېواد کې دنورو مېلو لکه ارغوان ګل، انار ګل، سنځل ګل، نارنج ګل، بادام ګل د مېلو په څېر يوه دوديزه مېله ده، چې له اتو کالو را په دې خوا په وردګو کې راپيل شوې او دلومړي ځل لپاره په ١٣٧٨ کال د چک په ولسوالۍ کې په غېر رسمي چاپېريال کې د طالبانو د واکمنۍ په مهال راپيل او ديو شمېرفرهنګيانو په مټ تر نن ورځې را اوږده شوه.
دا چې عبدالودود((پښتونځار)) ولې خپل کتاب ته د ((اتمه مڼې ګل)) نوم ټاکلى؟ دى وائي، هيله لرم، چې د مڼې ګل د مېلې لړۍ لا پسې وغځېږي او دوام ومومي،له اتمې څخه نهمه شي او له نهمې نه لسمه او په دې ترتيب دا لړۍ پسې اوږده شي.
د تاريخ اومڼې دګلونو ستاينه او دې ګلونو ته دمشاعرې دمحفلونو په نيولو پسې په هېواد کې دنورو ګلانو دانار ګل، بادام ګل او سنځل ګل ستاينې ته هم د محفلونو په نيولو او ټولګو په چاپولو سره ددې ګلانو غوټۍ هم وغوړيږي

حيات الله حليم 

+  Wed 6 Aug 2008 12:42 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

 دژباړې فن
خوشال روهي
که تاريخ ته وکتل شي نو مهاجرتونو ،لويو سوبو او ورسره ژباړو د مدنيتونو په وده کې ډېر لوی لاس لرلی او دليل يې هم له دې لارو د مدنيتونو تر منځ د تجربو ، افکارو او پوهنو راکړه ورکړه ده . د نړۍ ډېر لوی مدنيتونه د مهاجرتونو يا لويو سوبو په پايله کې رامنځته شوي . له جبل الطارق څخه تر اندونيزيا پور ې د مسلمانانو دسوبو په پايله کې د عباسيانو د لوی اسلامي مدنيت زېږېدل او يا د امريکې د لويې وچې موندل او تر پراخو مهاجرتونو وروسته هلته د يوپرمختللي مدنيت پنځېدل د غوره بېلګو په توګه وړاندې کولای شو . د مهاجرتونواو سوبو تر څنګ ژباړې هم د مدنيتونو ، پوهنو او ژبو په وده کې ډېره ونډه درلودلې ده او په واقعيت کې همدې مهاجرتونو او سوبو د ژباړو لپاره لار اواره کړې ده .
ژباړه ډېر زوړ تاريخ لري او تر څلور زرو کلوپورې يې څرک موندلای شو . په پيل کې به زياتره ديني متنونه او اداري احکام ژباړل کېدل ، خو وروسته ژباړونکو فلسفې ، طب ، نجوم ، رياضي او نوروپوهنو ته هم مخه کړه . زردشتيانو عقيده درلوده ، چې ټولو پوهنو له اهورامزدا يا د پوهې له خدای څخه منشأ اخېستې ، د دوی په اند کله چې يوناني سکندر آريانادړې وړې کړه نو دغه پوهنې په ټوله نړۍ کې خورې شوې . وروستيو زردشتي امپراتورانو خپل ديني مسووليت ګاڼه ، چې له لاسه وتلې پوهنې بېرته راټولې کړي او خپلې ژبې ته يې وژباړي . د ساساني مدنيت په وده کې همدغو ژباړو ځانګړی ځای درلود
د عباسيانو د واکمنۍ په پېر کې هم ډېر يوناني ، رومي ، هندي او چيني آثار عربي ژبې ته وژباړل شول او د اسلامي مدنيت په وده کې ډېره ګټه ترې واخېستل شوه . يوه مشهوره بېلګه دا ده ، چې کله د عربانو پښه هندوستان ته ورسېده ، نو هلته يې ( صفر) بياموند اود صفر په ورزياتولو سره په شمېر پوهنه کې لوی پرمختګ رامنځته شو . وروسته اروپايانو له صفر سره يوځای د شمېرنې بشپړ سېسټم له عربو څخه اروپا ته يووړ .
د صليبي جګړو پر مهال ، چې کابو دوه سوه کاله يې دوام وموند اروپايان له پخوانيو يوناني آثارو سره د عربي ژبې له لارې بلد شول ، هغوی همدا آثار او ورسره ډېر نوي عربي آثار لاتين او بيااروپايي ژبو ته وژباړل ، چې د منځنيو پېړيو له خوب څخه د اروپا په ويښولو کې همدغه ژباړې يو مهم لامل ګڼلی شو
ژباړې د نړۍ د پرمختللېو ژبو لکه انګريزی ، فرانسوي او جرمني په پرمختګ کې ډېره ونډه لرلې ده ، او همدادليل دی ، چې نن په دغو ژبو کې د لاتين ډېر ويي ليدل کيږي .
که له اروپا څخه خپل ګاونډ ايران ته راشو ، د شلمې پېړۍ له پيل سره که په فارسي کې د ژباړې غورځنګ نه وای پيل شوی ، نو يوازې له کلاسيکو آثارو او دسعدي او فردوسي له شهکارونو سره دوی نه شول کولای د اوسمهالو پوهنو د افادې وړتيا پيدا کړي . نن ورځ ګورو ، چې د کال نوی اثر په فارسي کې ژباړل شوی وي او کله کله خو له اصلي تاليف سره ژباړه هم په يو وخت کې راوځي
عربان هم هڅه کوي بېرته د ژباړې غورځنګ راژوندی کړي . په مصر کې د ژباړې يوه ټولنه ، چې تر اوسه يې کابود زرو په شمېر آثار ژباړلي او چاپ کړي ، په پام کې لري تر 2011 پورې درې زره نوي آثار وژباړي . مانا دا چې ، که څه هم عربي په خپله يوه نړيواله ژبه ده ، بيا هم ژباړې ته د جدي اړتيا په سترګه ګوري
پښتو ژبه د درېيمې نړۍ د ډېرو نورو ژبو په څېر يوه وروسته پاتې ژبه ده او له بده مرغه بايد ووايو ، چې په ډېرو برخو کې لا اوس هم بکره پرته ده . ساينس او ټکنالوجي ، خو پرېږده حتی په ادبياتو کې هم ډېر څه نه لري . همدااوس د نړۍ ډېر مشهور ادبي شهکارونه لکه د تولستوی ، وېکتور هوګو او شکسپير آثار ، چې د نړۍ په اکثريت ژبو ژباړل شوي ، له بده مرغه په پښتو کې نه موندل کيږي . دادبي تيورۍ ، کره کتنې او د ادبياتو د يو شمېر نورو ژانرونو په برخه کې تر سره شوي کارونه په نشت حساب دي . خو تر ټولو زيات د ساينسي پوهنو برخه ډېره د اندېښنې وړ ده . همدااوس ، چې د انفارماتيک او جنېټيک انقلاب پېر دی ، پوهنې په ډېرې چټکۍ وده کوي او هره ورځ په لسګونو نوي اصطلاحات او حتی نوې پوهنيزې څانګې زېږي . له بده مرغه افغانستان د ساينس ، ټکنالوجۍ او يو زيات شمېر نورو پوهنو په برخه کې هغه سويې ته نه دی رسېدلی ، چې له اړتيا سره سم په تول پوره او کره تاليفات تر سره کړي . نورو ولسونو تر موږ دمخه ډېر کار کړی او موږ اړ نه يو او نه شو کولای دغه ټول پړاوونه له سره ووهو ، بلکې لومړی بايد د نورو تجربې خپلې کړو او بيا خپل څه پرې ورزيات کړو .
اوس د دې وخت راغلی ، چې د افغانستان د ټوليز پرمختګ ، د معاصرو پوهنو د دودولو او پښتو ژبې د ودې په موخه د ژباړې يو منظم غورځنګ پيل شي . وروستۍ غميزې که موږ ته په مادي او معنوي برخو کې ډېر زيانونه اړولي ، ورسره يې د مهاجرتونو له لارې ډېرافغانان له نورو مدنيتونو او بهرنيو ژبو سره هم آشنا کړې دي . افغانان اوس له بهرنۍ نړۍ سره پراخې اړيکې لري ، د هغوی له تجربو او لاسته راوړنو څخه په ښه شان خبرېدای شي اوکولای شي همدا تجربې له خپلو هېوادوالو سره په پښتو ژبه شريک کړي . که تر پرونه پورې ژباړه د مدنيتونو تر منځ د پوهاوي او د تجربو د لېږد رالېږد وسيله وه ، نو اوسمهال ، چې د نړيوالتوب د پېر په نامه ياديږي ، ژباړې ته د نړيوال کلي د کېلي په سترګه کتل کيږي
زما په اند که موږ ژباړې ته مخه نه کړو او پښتو ژبه په همدې اوسنيو ګامونو خپل يون ته پرېږدو ، زه وېرېږم چې يوه ورځ به اړيو پښتو ژبه يوازې د شعر او شاعرۍ لپاره وکاروو او د ساينس ، ټکنالوجۍ او نورو پوهنو لپاره انګريزي او يانوروبهرنيو ژبو ته مخه کړو
د ( دژباړې فن ) همدغه اثر ، چې ښاغلي رفيع الله ستانکزي ليکلی ، په دغه وخت کې د هغه خپرېدل په خپله دا خبره په ګوته کوي ، چې موږ بايد له يوې دقيقې ستراتېژۍ او د لومړيتوبونو په پام کې نيولو سره د ژباړې يو پراخ غورځنګ پيل کړو .
ښاغلی ستانکزی په دقيقه توګه د ژباړې اهميت ته متوجه شوی او له همدې امله يې هڅه کړې لوستونکي د ژباړې ارزښت ته متوجه کړي ، هغوی ژباړو ته وهڅوي او د ژباړې سمې لارې چارې ورپه ګوته کړي
( دژباړې فن ) په اثر کې په موجزه توګه ، خو په ډېر ښه شان د ژباړې پر تاريخي شاليد ، ارزښت او اړتيا خبرې شوي . د دغه اثر لوستل د دې تر څنګ ، چې موږد ژباړې له تعريف او ډولونو سره آشنا کوي د ښې ژباړې اصول او معيارونه را په ګوته کوي ، پر لومړيتوبونو ټينګار کوي او هڅوي مو ، چې د ژباړې لپاره په انتخاب کې له ډېر دقت څخه کار واخلو . زما په اند د هغه چا لپاره چې غواړي د ژباړې له لارې خپلې ژبې ته خدمت وکړي ، د ( دژباړې فن اثر ) لوستل ډېر ګټور او ضرور دي .
زه قدرمن رفيع الله ستانکزي ته د دغه مهم او ګټور اثر د ليکلو له امله د زړه له کومې مبارکي وايم او هيله لرم ، چې په دغه مهمه برخه کې خپلې ليکنې او څېړنې نور هم پسې وغځوي .

+  Wed 6 Aug 2008 11:35 قبل از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

هايکو؟ او مخينه يې : لمرنیازی

لمرنیازی
هايکو د جاپانۍ شاعري يوه ډېره ښکلې او کلاسيکه قبيلوي بڼه ده، چې د خپل جوړښت او آرونو د ډېر په زړه پورې والي له کبله يې د نړۍ د بېلابېلو هېوادونو د خلکو زړونه گټلي دي چې نه يوازې په جاپان، بلکې په ټوله نړۍ کې په مليونونو مينه وال او خوښوونکي لري.
هايکو له نن څخه څه د پاسه څلورسوه کاله وړاندې (١٦٠٠ز) په جاپان هيواد کې رامنځته شوه. لكه څنگه چې د عامو خلكو محصول گڼل كېږي همدا ډول يې د عامو خلكو په زړونو پاچاهي كوله ، د وخت په تېرېدو يې ورو ورو پراختيا وموندله او تر راورسته پيړيو (١٨٦٨ز) لا هم په خپله کلاسکه بڼه پاته شوه .

په لومړنيو وختونوکې د هايکو (Haiku) او ورسره دوو نورو ورته گړنو((اصطلاحاتو)) هوکو(Hokku) او هايکاى (Haikai) تر منځ تميز نه کېده چې په پايله کې په كال ۱۸۹۰ زېږيز كې د ماساوکا شېکي(Masaoka Shiki په هڅو له دې دريو څخه د هايکو اصطلاح د يو خپلواک شعر په توگه غوره او رامنځته شوه او د خلكو دپاره هم د منلو وړ وگرځېده. د وخت په تېرېدو سره يې ډېر پرمختگ وکړ ، په ليکبڼه او محتوا کې يې هم لږ ډېر بدلون رامنځته شو او ورو، ورو يې په خلکو کې مينه وال پيدا شول .
ويل كېږي ، دكره هايكو مخينه (تاريخ) د نولسمې پېړۍ له وروستيو څخه پيل كېږي. د اېډو د پېر (Edo-period۱۸۶۸-۱۶۰۰) د وتليو شاعرانو،ماتسو باشو(Matsuo Basho) ، يوسا بوسون (Yosa Buson) او كوباياشي اېسا(Kobayashi Issa) مشهورنظمونه په ځانگړي ډول هوكو( Hokku) ته پاتې كېږي او د هايكاى( Haikai) په تاريخ كې څرگند ځاى لري . خو اوس يې په اړه داسې فكر كېږي، چې د اوسنۍ هايكو بڼه يې غوره كړې. او له دې سره، سره په هايكو د خلكو دپاره(HAIKU for PEOPLE) اثر كې هم هايكو او هوكو سره يو گڼل شوي ، خو د دواړو تر منځ توپير پدې كېږي چې هوكو ته كلاسيكه هايكو او هايكو ته موډرنه هايكو ويلاى شو.
د هايکو ويي چې د( بشر نه شتون ) مانا ورکوي، د جاپاني ادبياتو تر ټولو کوچنى ، په يوه ساه ويونكى، لرغونى او ښکلى شعري جوړښت بلل کيږي، چې په نړيواله كچه د پوره شعريت، شهرت او ارزښت درلودونكې دى.
ايا هايكو كوم ځانگړى پېژند(تعريف) لرلاى شي؟!
پدې اړه يو نړيوال ليكوال كېرل چايلډ(Cyril Child) ليكي : څنگه كولاى شو چې په دقيقه او سمه توگه يو داسې شعري فورم ته پولې وټاكو، چې په څوپېړيو كې يې په مختلفو هيوادونو كې د پرمختگ او شهرت لوړو پوړيو ته ځان رسولى وي او نه هم ملي او نړيوالې ژبې او پولې پېژني؟
څنگه كولاى شو چې په پراخه پيمانه د هايكو هره بېلگه تعريف او يا له پامه وغورځوو؟
زه دې دواړو پوښتنو ته يوازې دا يو ځواب لرلاى شم چې : مونږ نشو كولاى.
خو لدې سره سره په ۲۰۰۴ ز كال د امريكا د هايكو ټولنې(Haiku Society of America) لخوا ورته څلورم كاري تعريف وړاندې شو: هايكو يو لنډ شعر دى ،چې په انځوريزه ژبه د يوې طبيعي يا موسمي تجربې خيال په شعوري بڼه لېږدوي او له انساني حالاتو سره تړاو وركوي.
معاري هايکو(Modern Haiku ):
دگردې نړۍ په کچه معياري او موډرنه هايکوپه کال (١٨٩٢ز) کې د ماساوکا شېکي(Masaoka Shiki ) له لوري را منځته شوه.هغه دهايکوکلاسکې بڼې ته، د نوي هنري ،معياري او کره شعري فورم حيثيت ورپه برخه کړ، خو پدې ونه توانېد چې د هايکو هغه کلاسيک قبيلوي جوړښت وربدل کړي، چې د موسمي شاليد(Theme) سر بيره ټوليز وزن پکې ١٧ څپي دى، او دمصرعو له مخې يې د څپو ويش ۵ -۷ -۵ دى.
د هايکو يو بل ستر جاپانى ليکوال هېكيگوټو Kawahigashi Hekigoto))، د شېکي هغه دوه اصله چې د نسبي كره او پوره هايکو ليکلو لپاره د بنسټيز ارزښت درلودونکي دي، داسې رالېږدوي:
١: هايکو بايد واقعيت ته ژمنه وي ، تر دې چې که هيڅ راښکون هم ونلري.
٢: د شاعر د لومړني تفکر اهميت او بريا پدې کې دى ، چې د ورځني ژوند کړه- وړه په سيمه اييزو رنگونو انځور کړي.
د هايکو نچوړ:
د هايکو د نچوړ په اړه ويل کيږي، چې په لومړي سرکې ( د منځته راتلو د پيل پړاو کې) مذهبي ، دوديزه او مهالي مسايلو ته پکې پاملرنه کېده ،همدا ډول د وخت د واکمنو ستاينو او وياړنو، ساندو او ويرنو ته به هم د هايکو جامې وراغوستل کېدې ، چې وروسته پکې عشقي، فلسفي ،ټولنيزو او يو لړ نورو مسايلو هم ځاى وموند، چې لدې ټولو څخه يې عشقي برخه ډېره خواره وه او لا هم ده. خو د وخت په تېرېدو، هغه يوازېنى آر چې تر پايه پکې پاته شو او لا هم پاته دى، د هايکو طبيعي رنگ ، يا موسمي شاليد(Theme) دى.
موسمي شاليد(Seasonal theme):
څرنگه چې مخکې وويل شول ، له هرې هايکو بايد يو موسمي څرک تر سترگو شي او بايد يوه Kigo (هغه ويوكى يا لفظ دى، چې ترې په هايكو كې د ځانگړي موسمي حالت څرك تر سترگو كېږي) ولري،يا په بله مانا، هايكو بايد داسې وليكل شي چې يو موسم ترې په ډاگه شي. د هايكو تشبه گانې، استغارې، انځورونه... او کنايي بايد يو موسمي او طبيعي رنگ ولري . دبېلگې په ډول : د بادام له گل څخه د سپرلي د پيل او د ژمي د پاى ته رسېدو، له واورې څخه د ژمي، له منگسو او خزندوو څخه د اوړي يا دوبي څرك لگولاى شو.. او همدا ډول هغه ژوندي ژوي ، ميوې، سابه او نور، چې موسمي ځانگړى ارزښت لري ...،خو دغه موسمي ويوكى(Kigo) هر وخت هم جوت يا ښكاره نه وي ، چې سړى ترې په اسانه پوه شي...
بڼه جوړښت Style :
په جاپانۍ ژبه کې د هايکو د جوړښت اوليکلو منلي او كره آرونه شته چې ډېر روښانه او ساده دي.
د هايکو لومړۍ مصرعه پنځه ،دويمه هغه اووه او وروستۍ مصرعه يې بيا پنځه څپې وي، چې ټوليز وزن يې اوولس ۱۷څپې کېږي. د هايكو د څپيزجوړښت په اړه جاپاني اديبان او پوهان دوه ډزي دي . لومړۍ ډله يې دغه پورته وېش ښه بولي. خو دويمه ډله يې بيا دا وېش ردوي او وايي چې، د عامو خلكو لخوا په جاپان او نوره نړۍ کې د دغه ناسم فورم د خپرېدو له کبله يې څوک دې خبرو ته پام نه کوي ... وړاندې وايي : د هايکو آر جوړښت په داسې ډول دى، چې ټوليز وزن خو يې بايد چې اوولس١٧څپې وي، خو دا خبره چې درې نيم بيتې بايد ولري، ناسمه بولي او وايي، په آر کې بايد يو يا دوه بيته وي . خو څرنگه چې جاپاني ژبه خپل ځانگړى ليکدود لري نوکولاى شو په يوه غونډله(جمله) کې يې هم وليکو ، چې ستونځه د نورو ژبو په ليکدودونو کې دى.
ايا هايكو ۱۷ څپيز جوړښت ته اړه ده؟
هو! لكه څنگه چې پښتو لنډۍ هم د يوه بې بېلگې جوړښت له پلوه، د څپو په نه پام كې نيولو سره نه جوړېږي، هايكو هم همداسې ده. په جاپانۍ قبيلوي هايكو كې د څپو ويش پنځه ۵ اووه ۷ ، پنځه ۵ دي. نو د فولكلويك او قبيلوي ارزښت په درلودلو سره ، بايد چې همدا قبيلوي څپيز وېش ته هم ژمن واوسو. اوس دلته يوازې پر څپو څپيز وېش د پوهېدلو په موخه ، له ژباړې پرته د يوې جاپانۍ هايكو بېلگه راوړو، چې د سپرلي باران نومېږي :
harusame ya
kuware-nokori no
kamo ga naku
جاپاني توري تر ډېره بريده گڼ سېلابيز polysyllabicدي . په پرتليز ډول د نړۍ په ډېرو ژبو كې كم سيلابيز توري ډېر كم پيداكېږي. نولدې ژبو څخه يې يوه پښتو هم ده . دې ستونځې ته په كتو سره اړ يو چې دهايكو قبيلوي او دوديز فورم ته په پوره ژمنتيا، د خپل هنر په زور د لفظونو دغه اوږدوالى رالنډ كړو.
هايكو څو برخې لري؟
د هايكو د برخو په اړه خلك داسې فكر كوي، لكه څنگه چې درې نيم بيتي لري، نو برخې به يې هم درې وي. خو خبره بل ډول ده. كه په ټوليزه توگه د شاعري په اړه فكر وكړو، نو پوهېدلى شو چې شاعري اكثره وخت د دوو انځورونو(ايماژونو) د څنگ په څنگ اېښودلو څخه سرچينه اخلي(رامنځته كېږي) او پكې د حيرانۍ او الهام احساس په دويم ايماژ كې رازرغونېږي. نو يوه ښه هايكو هم لكه يوه ښه ټوكه داسې دى: (۱)تشرېح (لومړى انځورimage 1)،(۲) غوټه لرونكى حل( دويم انځورimage 2). پر دغو خبرو د لا ښې پوهېدنې په موخه د يوه بل ليكوال كاجو Kojo يوه مشهوره هايكو راوړو چې د موِضوعي جوړښت له پلوه د دوو برخو(ايماژونو) درلودونكې ده.
Night, and the moon
My neighbor, playing on his
flute -out of tune!
ـــــــــــــــــ
شپه ده سپوږمى ده!
زما گاونډى غږوي
شپېلۍ بې سوره!!
اوس كه دې پورته هايكو ته لږ نظر واچول شي، نو دغه دوه نندارې ترې تر سترگو كېږي (۱) شپه ده سپوږمى ده!= په يوه تياره شپه كې د سپوږمۍ ځل او شتون . (۲)زما گاونډىغږوي + شپېلۍ بې سوره!! = د يوه بې كماله شپېلۍ غږوونكي گاونډي، خوځنده تصوير. نو اوس كه دغه دوه صحنې هره يوه له يوې او بلې په جلا، جلا ډول وه ارزول شي، نو په هيڅ يوه هم د يوه پوره شعر تنده نشي خړوبېدلى او ترې د يوې گونگې، بې مانا او نا پوره جملې تعبير كېږي. خو كه سره څنگ په څنگ راوړل شي، نه يوازې دا چې په فزيكي ډول يو شعر جوړوي بلكې يوه پوره او پايله لرونكې مجسمه مانا هم ترې اخيستل كېداى شي

 

+  Sun 3 Aug 2008 12:5 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

هزل

 پوهنمل محمود نظري
هزل د ادب پوهانو په اصطلاح هغه شعر دی چې پر چا باندی ناروا ووایي یا هغې توکې دي چې د اخلاق او ادب ضد وي هزل د خلکو ځانګړي او پټ خاصيتونه رسوا او بربنډو ی . چې ویلای شو دا ممنونه نړۍ ده. لکه د سعدی او مولانا هزلونه. د هزلونه ، هجوو او ټوکو لیکل په افغاني ادب کې مولانا او سعدی باب کړې دي. له طنزنه پرته مولانا ډیر هزلونه هم ویلي دي هغه خپله په دې هکله وایي:

هزل‌ها گويند در افسانه‌ها
گنج مي‌جو در همه ويرانه‌ها
هغه وايي په کیسو کې هزلونه لکه په کنډوالو کې خزانې دي. مولانا وایي:
هزل تعليم است آن را جِد شنو
تو مشو بر ظاهر هزلش گرو
د هزل ظاهر ته نه بلکې د هغې مراد او موخې ته وګورئ
مولانا په خپلو کیسو کې ډیر هزلونه ویلي دي،
چې ځانګړي ماناوي او مفهومونه لري په اصطلاح له کنډوالو خزانې راباسي. هغه وایي:

هر ِجِدي هزل است پيش هازلان
هزل‌ها جِد است پيش عاقلان
بدو خلکو ته هر ورم او وراشه هزل او چټیات دي او پوه خلکو ته بیا هر هزل پند او نصیحت دي لکه چې مولانا وایي:
عاقلی گر خاک گيرد زر شود
جاهل ار زر برد خاکستر شود
پوه انسان چې خاورو ته لاس وروړي د هغه نه زر جوړیږي او جاهل چې زرو ته لاس وروړي هغه خاورې کیږی :
دمولاناد طنز بله برخه د جنسې مسایلو هزلي برخه ده:
دمولانا شهواني کیسې د جسم او جنس کیسې نه بلکې د جسم او جنس په اړه دي نو په همدې پار يې عشقي شعرونه اروتیکه ژبه نه لري دا کیسې په هر حال ادبي کیسې دي او نه شوای کولای ددې نه هم سترګې پوټې کړو چې دمولانا په شعرونو کې اروتیک شعرونه نشته.
دا لوی عارف هم د خپلو تفکراتو د بیان لپاره اروتیکو داستانونه او جنسی تمثیلاتو ته مخه کوي
مولانا په خپل وخت او زمان کې په ډیره میړانه ددې ډول ادبیاتو ور پرانیست چې موږ يې ان اوس په ویره لولو او زغملای نه شو. ځکه موږ تل دهغه شی په هکله چې نه پوهیږو ویریږو.
دمولانا د ژبې یو لوی امتیاز دا دی چې هغه په خپلو شعرونو کې دا شیان نه سانسور وي هغه خپل شعرونه ، د بدن بیان اود تن ژبه د « عمومی عفت » تر نامه نه قربانوي.
دې هزلی ابیاتو به هغه وخت کې هم د اخلاق ساتونکي را پارولي وه هغه د خپل دفاع په هکله وایي:

بیت ِ من بیت نیست اقلیم است
شعر ِ من هزل نیست تعلیم است
ځکه د هغه له هرې کیسې څخه بل ځای د عبرت کار اخیستل کیږي.
دلته دهغه درې کیسې د سانسور سره راوړم.
په یو کسیه کې هغه داسې وایي: یو سړی چې پوړنۍ یې په سر و په روضه کې د ښځو په منځ کې کیناست واعظ په لمانځه کې د «عانه ویښته) د روا اوږد والی په اړه خبرې کولې هغه له خپل اړخ ښځې نه غوښتل(د حق د خوشالی لپاره) د څنګ ښځې «عانه)(د ښځي د ځانکړی ځای ويښته) اندازه کړه، هغه په ډیره ساده ژبه وایي:

دست ِ زن را کرد در شلوار مرد
(...)
ِ او بر دست زن آسیب کرد
نعره ای زد سخت اندر حال زن
گفت واعظ : بر دلش زد گفت ِمن!
گفت : نه بر دل نزد بر دست زد
وای اگر بر دل زدی، ای پُرخِرد
بله کیسه د بدږغه مؤذن او د کافر د لور کیسه ده
یوکافر غواړي خپلې لورته یو مسلمان میړه پیدا کړي نو هغه ته یو بد ږغه مؤذن خوښوي د هغه لور چې د هغه ږغ واوریده له مسلماني يې زړه بدشو:
گفت دختر این چنین آواز زشت
هیچ نشنیدمبله در این دیر و کنشت
چون یقین گشتش رُخ ِاو زرد شد
از مسلمانی دل ِ او سرد شد
بله کیسه يې د یو لوطی ده هغه وایي:

یو لوطی دمفعول هلک نه وپوښتل: دا د ملا خنجر د ی د څه لپاره پر ملا ځړولی دی؟ هغه ویل: دا دهغه چا لپاره دی چې ما ته بد و سترګو وګوري په دې خنجر يې ګېډه څیرم! هغه ورته وویل :شکر چې زه تا ته په بدو سترګو نه ګورم.

کَنده ای (مفعول) را لوطی ای در خانه برد
سرنگون افکندش و در وی فشرد
بر میانش خنجری دید آن لعین
پس بگفتش بر میانت چیست این
گفت آنک ِبا من ار یک بد منش
بد بیندیشد بدرّم اشکمش
گفت لوطی حمد لله را که من
بد نیندیشیده ام با تو به فن
مولانا ددی کسیې اخلاقي پایله داسې بیانوی او وایي:
چونکه مردی نیست خنجر‌ها چه سود
چون نباشد دل ندارد سود خوُد
گر دلیلت هست اندر فعل آر
تیغ چوبین را بدان کن ذوالفقار
خائفان راه را کردی دلیر
از همه لرزان تری تو زیرزیر
ای مخنّث پیش رفته از سپاه
بر دروغ ِ ریش تو (...) گواه
چون ز نا مردی دل آکنده شود
ریش و سبلت موجب خنده شود.

د مولانا دا روایات او خبری کله کله زموږ د مربیاتو او پوهانو لخوا د موعظي د فرهنګ په نامه تکرار شوی دی او هیڅ وخت يې عمومی عفت ته زیان نه دی رسولی.
هغه دا نه ویل شوی او نه ویل کیدونکی شان په ښه ډول بیانوی او د هغه څخه عبرت او ښوونه موږ ته ښيي هغه د ا بند یا ممنوعه شان په ډاګه وایي او دا هغه د ویلو عظمت دی چې هغه يې د دینپالو د تکفیر نه ساتلی دی او ان تر اوسه هغه لوستل کیږی ګرچی ظاهراًِ د اخلاق ضد دی
همداسې د خر ه او میرمني کیسه ډیره مشهوره ده.
يا چون مستغرق شدي در عشق خر
آن كدو پنهان بماندت از نظر
او په دې ځا ی کې درواغجنوملایانو په کړو ملنډې وهي او وایي:
اي بسا زراقّ گول بي وقوف
از ره مردان نديده غير صوف
اي بسا شوخان زاندك احتراف
از شهان نا موخته جز گفت و لاف
هر يكي در كف عصا كه موسي ام
بردمد برابلهان كه عيسي ام
دمولانا دا بل د ه عبرت ډک هزل داسې دی
دوه ورونه په یو ځای کې د شپې پاته شول د هغو څخه يې یو ورور کوسه و نو بل ورور يې د شپي پر خپله شا خښتی کیښوولې د شپي یو لوطی راځي د هغه د شا خښتې لیری کوي، هغه راوېښیږي. او وایي: دا خښتې چا وړئ ؟ او ولې یې وړې؟
هغه ته وايي: تا ولې خښتې پر شا ایښي وې؟
مشتعل ماندند قوم منتجب
روز رفت و شد زمانه ثلث شب
لوطيي دب بر دو شب در انبهي
خشتها را نقل كرد آن مشتهي
دست چون بروي زد او از جابجست
گفت هان تو كيستي اي سگ پرست
مولانا په دې داستان کې دانسان د غړو نومونه بېله ویرې اخلې هغه له دې کیسې څخه عبرت اخلي او وایي: په بدوکړوکې فاعل او مفعول دواړه ګناهکاره دي او ویونکی هڅوی په دې باب سوچ وکړي.
لمنلیکونه:
فرهنگ و هنر ۱-
۲-آموزه هایی از مثنوی مولانا جلال الدین محمد بلخی
داستان آن کنیزک که با خر خاتون شهوت می‌راند۳-
بالاترین ویب
۴- ویکی‌پدیا، دانشنامه آزاد
-
۵ - طنرونه ویب-هزل په ادبیاتو کې
۶- وحید ضیایی---بررسي طنز آميخته به هزل در مثنوي
news.gooya.com/culture
۷-
۸- سمیع رفیع- شرح مثنوی
۹-محمود نظری- هزل زموږ په ادبیاتو کی .طنزونه وب

 

+  Thu 31 Jul 2008 4:16 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)

بس یوازې ته

پوهیړې

زه یوازې او یوازې تا غواړم

راځې

هه!

راځې

زه تا ته منتظره یم

نور نو راځه گرانې!

بس همدومره

 همدومره ظلم بس دی

 

 

+  Tue 29 Jul 2008 2:47 بعد از ظهر
  لیکونکی: دسمیع الله امیني له خوا  | 

ټوله شپه بېداريم له سپوږمۍ ځينې ليلاغواړم*نه مې سوځوي مينې لمبوته دې لږووايه*...(امين زى)
 

© 2006-2007 www.aminzay.blogfa.com - All rights reserved - Powered by Hematullah Aminzay - Temp by  www.aminzay.com